Περίληψη

Οι ιστορίες και η αφήγησή τους είναι ένας τρόπος με τον οποίο κατασκευάζουμε την πραγματικότητά μας. Μέσα από τις ιστορίες φανταζόμαστε, δημιουργούμε εναλλακτικές δυνατότητες και δίνουμε νόημα σε όσα ζούμε.

Κάποιες όμως από τις ιστορίες που αφηγούμαστε για τον εαυτό μας μοιάζουν με περιοριστικούς μονολόγους. Μας πιέζουν, μας εγκλωβίζουν και δεν αφήνουν χώρο σε άλλες πλευρές του εαυτού μας να ακουστούν.

Το παραμύθι, ως θεραπευτικό και αφηγηματικό εργαλείο, μπορεί να βοηθήσει το άτομο να συναντήσει την πολλαπλότητα του εαυτού του: τις σιωπηλές φωνές, τα αποθέματα, τις δυνατότητες, αλλά και τις σχέσεις που μπορούν να δημιουργηθούν όταν μια ιστορία πάψει να είναι μονοφωνική.

«Η λέξη παραμύθι προέρχεται από το παραμύθιον: παρηγοριά, ανακούφιση, ενθάρρυνση.»

Τα παραμύθια μιλούν απευθείας στην καρδιά και στη φαντασία. Εκεί όπου η λογική δυσκολεύεται, η εικόνα, ο συμβολισμός και η αφήγηση μπορούν να ανοίξουν έναν άλλο δρόμο.

Γιατί παραμύθι;

Ένας ασφαλής χώρος για να ακουστούν πολλές φωνές

Στο παραμύθι, οι ήρωες, οι δράκοι, οι μάγισσες, οι βοηθοί και τα μαγικά αντικείμενα δεν είναι μόνο πρόσωπα μιας ιστορίας. Μπορούν να γίνουν φωνές, πλευρές, φόβοι, επιθυμίες, αποθέματα και δυνατότητες του εαυτού.

Παρηγοριά

Το παραμύθι προσφέρει ανακούφιση χωρίς να δίνει έτοιμες λύσεις. Αφήνει τον ακροατή να πλησιάσει δύσκολες εμπειρίες μέσα από εικόνες και σύμβολα.

Φαντασία

Η φαντασία ανοίγει εναλλακτικούς δρόμους. Εκεί όπου μια ιστορία μοιάζει κλειστή, το παραμύθι εισάγει δυνατότητα, μεταμόρφωση και κίνηση.

Απόσταση

Μιλώντας για έναν ήρωα, μπορούμε να μιλήσουμε έμμεσα και για εμάς. Η απόσταση αυτή κάνει πιο ασφαλή την επαφή με κάτι που ίσως είναι δύσκολο να ειπωθεί άμεσα.

Αποθέματα

Μέσα στο παραμύθι αναδύονται δυνάμεις που είχαν ξεχαστεί: θάρρος, επιμονή, σύνδεση, βοήθεια, δημιουργικότητα και εσωτερική ανθεκτικότητα.

Μια προσωπική αφετηρία

Όταν το παραμύθι γίνεται σανίδα σωτηρίας

Η σχέση μου με τα παραμύθια ξεκίνησε από πολύ μικρή ηλικία. Σε ένα Κέντρο Νεότητας, ανάμεσα σε παιχνίδι, φίλους και αδέλφια, τα παραμύθια έγιναν για μένα ένας τόπος διαφυγής και αντοχής.

Χανόμουν στις ιστορίες για ώρες, συμμαχώντας πάντα με τον καλό ήρωα. Εκείνον που περνούσε δυσκολίες, συναντούσε δράκους και κακές μάγισσες, αλλά τελικά έβρισκε τρόπο να συνεχίσει και να νικήσει.

Αργότερα, μέσα στη θεραπευτική εργασία, το παραμύθι απέκτησε μια άλλη διάσταση: έγινε εργαλείο για να ανοίξει ο χώρος ανάμεσα στη μονοφωνική ιστορία και στις πολλαπλές δυνατότητες του εαυτού.

Από τον μονόλογο στον διάλογο

Τι σημαίνει πολυφωνία στην θεραπευτική διαδικασία

Στη θεραπευτική διαδικασία συναντάμε συχνά περιοριστικούς μονολόγους: αφηγήσεις που έχουν γίνει τόσο κυρίαρχες, ώστε δεν αφήνουν χώρο σε άλλες φωνές να υπάρξουν.

Η διαδικασία

Πώς το παραμύθι γίνεται πεδίο θεραπευτικής διερεύνησης

Ξεκινάμε από την απλότητα του παραμυθιού: ένας ήρωας, μια δυσκολία, ένας αντίπαλος, ένας βοηθός, μια δοκιμασία. Μέσα από αυτή την απλή δομή, ανοίγει χώρος για πολύ σύνθετες εσωτερικές φωνές.

Η ιστορία λειτουργεί ως κοινό έδαφος. Δεν χρειάζεται να «μοιάζει» άμεσα με τη ζωή του ανθρώπου. Συχνά, η σύνδεση προκύπτει αργότερα, μέσα από εικόνες, πρόσωπα ή συναισθήματα.

Ο καλός ήρωας, ο δράκος, η μητριά, η μάγισσα, ο ανόητος αδελφός ή ο σοφός βοηθός δεν αντιμετωπίζονται μόνο ως χαρακτήρες. Μπορούν να γίνουν θέσεις από τις οποίες μιλά ο εαυτός.

Τι θα έλεγε ο δράκος αν μπορούσε να μιλήσει; Τι φοβάται η κακιά μάγισσα; Τι ξέρει ο ήρωας που δεν έχει ακόμη παραδεχτεί; Με τέτοιες ερωτήσεις αναδύονται φωνές που είχαν αποσιωπηθεί.

Μέσα στις εναλλακτικές φωνές εμφανίζονται συχνά πλευρές σύνδεσης, αξιοπρέπειας, ικανότητας, συγχώρεσης, επιμονής και φροντίδας. Η ιστορία παύει να είναι μόνο ιστορία αδυναμίας.

Ο στόχος δεν είναι να αντικατασταθεί μια ιστορία με μια άλλη «θετική» ιστορία. Στόχος είναι να γίνει η αφήγηση πιο ανοιχτή, πιο σύνθετη και πιο ανθρώπινη.

Θεωρητικές γέφυρες

Από το παραμύθι στον πολλαπλό εαυτό

Η εργασία με τα παραμύθια συναντά την αφηγηματική, τη συνεργατική και τη διαλογική θεραπευτική σκέψη: ο εαυτός δεν είναι μία και μοναδική φωνή, αλλά δημιουργείται μέσα σε σχέσεις, διαλόγους και αφηγήσεις.

Το παραμύθι και οι μονοδιάστατοι ήρωες

Στα παιδικά παραμύθια οι ήρωες συχνά εμφανίζονται καθαρά: κάποιος είναι γενναίος, κάποιος κακός, κάποιος σοφός, κάποιος ανόητος. Αυτή η καθαρότητα βοηθά το παιδί να ταυτιστεί και να οργανώσει τον εσωτερικό του κόσμο.

Στην εργασία με ενήλικες, αυτή η μονοφωνία μπορεί να εμπλουτιστεί. Ο «κακός» μπορεί να αποκτήσει φόβο, ο «ήρωας» αμφιβολία, ο «δράκος» ανάγκη για προστασία.

Η πολυφωνία ως σύνθεση

Η έννοια της πολυφωνίας προέρχεται από τη μουσική: διαφορετικοί ήχοι συνυπάρχουν και δημιουργούν ένα σύνολο. Στην θεραπευτική σκέψη, αυτό μας βοηθά να δούμε τον εαυτό ως εσωτερικό διάλογο ανάμεσα σε φωνές που άλλοτε συγκρούονται και άλλοτε συνθέτουν.

Κάθε φωνή έχει τη δική της θέση, τη δική της ιστορία, τον δικό της τρόπο να βλέπει τον κόσμο.

Ο εαυτός ως σχεσιακή αφήγηση

Όταν δεσμευόμαστε σε μία και μοναδική ιστορία για τον εαυτό μας, περιορίζεται το εύρος των σχέσεων και των δυνατοτήτων μας. Η πολυφωνική προσέγγιση δεν σβήνει τη δύσκολη ιστορία, αλλά προσθέτει και άλλες ιστορίες δίπλα της.

Έτσι, οι αρνητικές φωνές δεν καταλαμβάνουν όλο τον χώρο. Ακολουθούνται από φωνές σύνδεσης, αναγνώρισης, αξιοπρέπειας και ικανότητας.

Σε ποιους απευθύνεται

Μια μέθοδος για ανθρώπους, ομάδες και θεραπευτικά πλαίσια

Η εργασία με παραμύθια και πολυφωνία μπορεί να αξιοποιηθεί σε ατομικό ή ομαδικό πλαίσιο, σε βιωματικά εργαστήρια, σε συμβουλευτική και σε θεραπευτικές διαδικασίες όπου ζητούμενο είναι να ακουστούν περισσότερες πλευρές της εμπειρίας.

Το θεραπευτικό ζητούμενο

Να μην είναι οι αρνητικές φωνές μόνες τους

Με τον τρόπο αυτό, οι αρνητικές φωνές δεν εξαφανίζονται βίαια ούτε ακυρώνονται. Απλώς παύουν να καταλαμβάνουν όλο τον χώρο.

Δίπλα τους μπορούν να σταθούν άλλες φωνές: φωνές σύνδεσης, θαυμασμού, εκτίμησης, συγχώρεσης, αξιοπρέπειας, ικανότητας και φροντίδας.

Αρχίζει έτσι να δημιουργείται ένας εσωτερικός διάλογος. Το άτομο δεν είναι πια μόνο η ιστορία της αδυναμίας του, της ενοχής του ή της αποτυχίας του. Είναι και οι σχέσεις του, οι επιθυμίες του, τα αποθέματά του, η δυνατότητά του να αφηγηθεί ξανά τον εαυτό του.

Μίλησε μαζί μας

Έχεις απορίες;

Συχνές ερωτήσεις

Μερικές απαντήσεις για όσους θέλουν να κατανοήσουν πώς μπορεί ένα παραμύθι να λειτουργήσει θεραπευτικά.

Πολυφωνία σημαίνει ότι δεν υπάρχει μόνο μία φωνή, μία οπτική ή μία ιστορία. Στον εσωτερικό μας κόσμο συνυπάρχουν πολλές πλευρές: φόβος και θάρρος, θυμός και φροντίδα, αμφιβολία και επιθυμία. Η θεραπευτική δουλειά δίνει χώρο σε αυτές τις φωνές να ακουστούν και να συνομιλήσουν.

Τα παραμύθια δεν ανήκουν μόνο στην παιδική ηλικία. Επειδή μιλούν με εικόνες και σύμβολα, μπορούν να αγγίξουν εμπειρίες που δύσκολα εκφράζονται με άμεσο λόγο. Στους ενήλικες, η απλή δομή του παραμυθιού μπορεί να ανοίξει πολύ σύνθετες εσωτερικές διεργασίες.

Όχι. Δεν χρειάζεται λογοτεχνική εμπειρία ούτε ειδική γνώση. Η διαδικασία μπορεί να ξεκινήσει από ένα γνωστό παραμύθι, μια εικόνα, έναν ήρωα ή μια σύντομη αφήγηση. Το σημαντικό δεν είναι η τεχνική αρτιότητα, αλλά η ειλικρινής επαφή με όσα αναδύονται.

Η εργασία με παραμύθια μπορεί να αξιοποιηθεί ως θεραπευτικό εργαλείο μέσα σε μια ευρύτερη ψυχοθεραπευτική ή συμβουλευτική διαδικασία, αλλά και ως βιωματική άσκηση αυτογνωσίας σε κατάλληλο πλαίσιο. Όταν συντονίζεται από επαγγελματία ψυχικής υγείας, προσφέρει μεγαλύτερη ασφάλεια και βάθος.

Ναι. Η ομαδική εργασία με παραμύθια είναι ιδιαίτερα πλούσια, επειδή κάθε συμμετέχων ακούει διαφορετικές φωνές, ερμηνείες και συνδέσεις. Η ομάδα μπορεί να γίνει ένας χώρος όπου η προσωπική ιστορία συναντά τη συλλογική εμπειρία.